रामशरण शर्मा – सूचना युगको अवसर र चुनौती
काठमाडौं । सूचना प्रविधिको विस्फोटसँगै नेपालमा मिडिया क्रान्तिकारी रूपमा विस्तार भएको छ। प्रिन्ट, रेडियो, टेलिभिजन हुँदै अहिले डिजिटल मिडियासम्मको विकासले आमजनतामा सूचनाको पहुँच अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ। तर यही विकासक्रमले अनेकौं नयाँ अवसरसँगै गम्भीर चुनौतीहरू पनि जन्माएको छ।
सामाजिक सञ्जालको पहुँच, मिडियाको व्यावसायिक दबाब, र राजनीतिक ध्रुवीकरणबीच नेपाली मिडियाको विश्वसनीयता खस्कँदो अवस्थामा छ। यस्तो समय मुलधार मिडियाको भूमिका झनै महत्वपूर्ण बनेको छ।
नेपाली मिडियाको वर्तमान परिदृश्य
नेपालमा मिडियाको द्रुत विकास २०४६ सालपछिको लोकतान्त्रिक परिवर्तनपछि भएको हो। हाल हजारौं अनलाइन पोर्टल, एफएम रेडियो, दर्जनौं टेलिभिजन च्यानल र सामाजिक सञ्जालमा आधारित सूचनामाध्यमहरू सञ्चालनमा छन्।
तर संख्यात्मक वृद्धि नै गुणस्तर र विश्वसनीयताको प्रत्याभूति हो त? — अहिलेको जटिल वास्तविकताले यो प्रश्न उठाएको छ।
विश्वसनीयता घट्नुका कारणहरू
विगत केही वर्षमा नेपाली मिडिया भित्र धेरै आन्तरिक र बाह्य दबाब देखा परेका छन्। यिनै कारणहरूले गर्दा मिडियाको निष्पक्षता, तथ्यपरकता र सामाजिक उत्तरदायित्वमाथि प्रश्न उठ्न थालेका छन्।
प्रमुख कारणहरू:
राजनीतिक पूर्वाग्रह: मिडिया संस्थाहरू राजनीतिक गुटविशेषको प्रवक्ता बन्न पुगेका छन्।
व्यावसायिक दवाब: विज्ञापनदाता वा लगानीकर्ताको चाहनाअनुसार सम्पादन हुने प्रवृत्ति बढेको छ।
स्रोतविहीन समाचार: पुष्टि नभएका वा अर्धसत्य सूचनाको प्रकाशनले भ्रम फैलाउँछ।
हेडलाइन सेनसेशनलिज्म: ‘क्लिकबेट’ शीर्षकहरू प्रयोग गरी पाठक तान्ने प्रतिस्पर्धा गुणस्तरमा ह्रास ल्याउने कारक बनिरहेको छ।
सामाजिक सञ्जाल: सूचना कि भ्रमको प्रयोगशाला?
फेसबुक, टिकटक, युट्युब, ट्विटर (एक्स), इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्महरूले प्रत्येक व्यक्तिलाई ‘सूचना उत्पादक’ बनाइदिएका छन्। यसको सकारात्मक पक्ष छ—तर नियमनको अभावले सामाजिक सञ्जाल गलत सूचना फैलाउने ठूलो माध्यम बन्दै गएको छ।
सामाजिक सञ्जालमा देखिएको समस्या:
फेक न्यूज र अफवाहको बाढी
म्यानिपुलेटेड फोटो/भिडियोको प्रचार
राजनीतिक/धार्मिक ध्रुवीकरण
हेट स्पिच, ट्रोल र चरित्र हत्या
सामाजिक सञ्जालले सूचनालाई सस्तो, शीघ्र र पहुँचयोग्य बनाएको भए पनि यसको दुरुपयोगले लोकतान्त्रिक संस्कृति र सामाजिक सद्भावमा चोट पुर्याइरहेको छ।
मुलधार मिडियाको उत्तरदायित्व अझ बढेको छ
जब जनमानस भ्रमित हुन्छ, उनीहरू विश्वसनीय सूचना स्रोत खोज्न थाल्छन्। यस्तो बेला मिडियाको मूल धर्म सत्य, निष्पक्षता र उत्तरदायित्व अझै बलियो हुन आवश्यक छ।
मिडियाको कर्तव्य के के हुन् ?
1. तथ्यमा आधारित पत्रकारिता
पुष्टि नभएसम्म समाचार नछाप्ने नीति अब्बल हुनुपर्छ।
2. फ्याक्ट–चेक संयन्त्रको स्थापना
गलत सूचना चिर्न स्वतन्त्र फ्याक्ट–चेक युनिट आवश्यक छ।
3. सामाजिक सञ्जालमा सकारात्मक उपस्थिति
मिडियाले आफैं सामाजिक सञ्जालमा सत्य सूचना प्रस्तुत गर्न अग्रसर हुनुपर्छ।
4. मिडिया साक्षरताको प्रवर्द्धन
पाठक/दर्शकलाई भ्रामक सूचना छुट्याउने क्षमता विकास गराउन मिडियाले पनि भुमिका खेल्नुपर्छ।
5. राजनीतिक र आर्थिक प्रभावबाट स्वतन्त्र सम्पादन नीति
मिडियाले आफ्नै आन्तरिक नीति सुदृढ गरी स्वतन्त्रतासँग उत्तरदायित्वको सन्तुलन कायम राख्नुपर्छ।
नियमन र आचारसंहिता: समयसापेक्ष सुधार आवश्यक
नेपालमा प्रेस काउन्सिल, सूचना तथा प्रसारण विभाग, पत्रकार महासंघ आदि निकायहरू मिडियाको नियमन गर्ने जिम्मेवार संस्था हुन् । तर, अनलाइन मिडिया दर्ता, निगरानी र गुणस्तर मापनमा स्पष्टता छैन । सामाजिक सञ्जाल नियमन गर्न ल्याइएका विधेयकहरू विवादित छन् । आचारसंहिताको उल्लंघन हुँदा पनि कार्यान्वयन प्रभावकारी छैन।
त्यसैले, स्वनियमन र व्यावसायिक नीतिगत अनुशासनलाई बलियो बनाउँदै जनविश्वास पुनःस्थापित गर्न मिडिया क्षेत्र आफैंले अग्रसर हुनुपर्छ र नागरिक पनि जिम्मेवार हुनुपर्छ ।
सूचनाको उपभोक्ता मात्रै नभई, प्रभावित वर्ग पनि हामी नागरिक नै हौं। त्यसैले सूचना चुन्ने, बुझ्ने, र प्रतिक्रिया जनाउने क्षमतामा सुधार नागरिक तहमा पनि आवश्यक छ।
हामी के गर्न सक्छौं त ?
– पुष्टि नभएका सामग्री नबाँड्ने ।
– स्रोतको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्ने ।
– विश्वसनीय मिडियालाई समर्थन, फेक मिडियालाई बहिष्कार ।
– डिजिटल साक्षरता बढाउने प्रयास ।
समग्रमा नेपाली मिडियाको वर्तमान अवस्था कठिन मोडमा पुगेको छ। सामाजिक सञ्जालको बाढी, राजनीतिक हस्तक्षेप, आर्थिक दवाब र प्रतिस्पर्धाको त्रासबीच मिडिया आफ्नो धर्मबाट च्युत हुन थालेको अवस्था देखिन्छ । तर समाधान पनि त्यहीँ छ सच्चा पत्रकारिता, जनउत्तरदायी सम्पादन नीति, र सचेत नागरिक समाज ।
यदि हाम्रा मिडिया संस्थाहरूले फेरि सत्य, निष्पक्षता र जनउत्तरदायित्वलाई मार्गनिर्देशक बनाए भने, आज खस्किएको विश्वास फेरि पुनःस्थापित गर्न सकिन्छ। यही नै हो लोकतन्त्रको आधार, अनि सामाजिक समृद्धिको सुनिश्चित बाटो ।
