काठमाडौं। विश्वभरका हिमनदी पग्लिएपछि ज्वालामुखी विस्फोटको डर बढ्दै गएको छ । यस सम्बन्धमा वैज्ञानिकहरुको अनुसन्धानले धेरै चकित पार्ने खुलासा गरेका छन्।
ग्लेशियरहरू र ज्वालामुखी गतिविधिहरू बीचको सम्बन्धले वैज्ञानिकहरूलाई नयाँ चिन्तामा राखेको छ। यो जलवायु परिवर्तनको अर्को डरलाग्दो पक्ष हो, जसले पृथ्वीमा जीवनलाई अस्थिर बनाउन सक्छ।
दुई प्राकृतिक शक्तिहरू ग्लेशियरहरू र ज्वालामुखीहरू जति टाढा एक अर्काबाट देखा पर्छन्, तिनीहरूले पृथ्वीको संरचनालाई त्यति नै नजिकबाट प्रभाव पार्छन्। संसारभरि लगभग २४५ सक्रिय ज्वालामुखीहरू ती क्षेत्रमा अवस्थित छन्, जहाँ ग्लेशियरहरू तिनीहरूको तल वा नजिक छन्। यसमा अन्टार्कटिका, रुस, न्युजिल्याण्ड र उत्तरी अमेरिका पर्छन्।
नयाँ अध्ययनका अनुसार ग्लेशियरहरू पग्लिँदा ज्वालामुखीहरू बारम्बार र अधिक विस्फोटक रूपमा विस्फोट हुन सक्छ, जसले जलवायु परिवर्तनलाई बढावा दिन्छ। यो अनुसन्धान ८ जुलाई २०२५ मा प्रागमा आयोजित ‘गोल्डश्मिट कन्फ्रेंस’ मा प्रस्तुत गरिएको थियो।
लाखौं टन बरफ समात्ने ग्लेशियरहरूले पृथ्वीको सतह र यसको मुनिको म्याग्मा तहहरूमा दबाब दिन्छ। यो दबाबले म्याग्मालाई माथि उठ्नबाट रोक्छ तर ग्लेशियरहरू पग्लिए पछि यो दबाब घट्दै जान्छ र तलको ऊर्जा बाहिर आउन उत्सुक हुन्छ।
अन्वेषक पाब्लो मोरेनो येगर र उनको टोलीले दक्षिणी चिलीको मोचो–चोशुएन्को ज्वालामुखीको अध्ययन गर्दा ग्लेशियरहरू पग्लिए पछि त्यहाँको ज्वालामुखी गतिविधि झन् तीव्र हुने पत्ता लगाएका थिए ।
जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदीहरू द्रुत गतिमा पग्लन थाले पछि तिनीहरूको सतह मुनि दबिएको ज्वालामुखीको चाप अहिले खुल्दै गइरहेको उनीहरूले जनाएका छन । यो पग्लने प्रक्रियामा बरफको दबाब हटाइन्छ। म्याग्मा र ग्याँसहरू कुनै अवरोध बिना सतहतिर सर्छन्। अन्ततः त्यहाँ ठूलो विस्फोट हुन्छ।
यो प्रक्रियालाई आइस–अनलोडिङ ज्वालामुखी भनिन्छ, जसलाई वैज्ञानिकहरूले सकारात्मक प्रतिक्रिया लूप मान्छन्। ग्लेशियरहरू पग्लिन्छन्, विस्फोटहरू निम्त्याउँछ, जसले अधिक गर्मी उत्पन्न गर्दछ, जसले थप ग्लेशियरहरू पग्लन्छ।
आइसल्याण्डमा १० हजार वर्ष पहिले बरफ युगको अन्त्यमा ग्लेशियरहरू पग्लिए पछि ज्वालामुखी विस्फोटको दर ३० देखि ५० गुणा बढेको थियो। यो आइसल्याण्ड दुई टेक्टोनिक प्लेटहरू यूरेशियन र उत्तर अमेरिकी बीचमा रहेको कारण भएको हो। त्यहाँको सतह पहिले हिउँको भारले दबिएको थियो। त्यो पग्लने बित्तिकै विस्फोटको श्रृंखला सुरु भयो।
अहिले दक्षिणी चिलीका ज्वालामुखीहरूको अध्ययनले ज्वालामुखी गतिविधिलाई २६ हजार देखी १८ हजार वर्षअघि बाक्लो बरफले दबाएको देखाएको छ। तर, त्यो बरफ पग्लने बित्तिकै, जमेको म्याग्मा र ग्याँसहरू बाहिर निस्कन थाले र नयाँ ज्वालामुखी बन्यो।
अन्वेषकहरूले रेडियोएक्टिभ आर्गन ग्यास र म्याग्मा क्रिस्टलहरू विश्लेषण गरेर प्रमाणित गरे कि बरफ पग्लिए लगत्तै विस्फोटहरू तीव्र हुन्छन्। यसले भविष्यमा पनि यस्तो हुनसक्छ भन्ने प्रमाणित गर्छ ।
नयाँ तथ्याङ्कका अनुसार अन्टार्कटिका, रुस र न्यूजिल्याण्ड ठूलो खतरामा छन्, जहाँ बरफको पाना सबैभन्दा बाक्लो छ र पग्लिएपछि शक्तिशाली विस्फोटको सम्भावना छ।
