पशु सेवा तथा पशु कल्याण सम्बन्धी विधेयक’ को मस्यौदाप्रति एनिमल नेपालको असहमति तथा आधिकारिक धारणा

काठमाडौ । एक दशकभन्दा बढी समयदेखि एनिमल नेपाल नेपालमा पहिलो स्वतन्त्र तथा समग्र पशु कल्याण ऐन निर्माणका लागि निरन्तर रूपमा पैरवी गर्दै आएको छ। हाम्रो स्पष्ट विश्वास रहँदै आएको छ कि नेपालमा पशुहरूलाई केवल उत्पादनका साधन वा सम्पत्ति होइन, पीडा, डर, तनाव, आनन्द र अनुभूति गर्न सक्ने संवेदनशील जीव (Sentient Beings) का रूपमा कानुनी मान्यता दिने तथा उनीहरूको कल्याणलाई कानुनको मूल उद्देश्य बनाउने छुट्टै पशु कल्याण ऐन आवश्यक छ।

करिब चार वर्षअघि, यही उद्देश्यलाई साकार पार्न एनिमल नेपालले पशु कल्याणका क्षेत्रमा कार्यरत विभिन्न संस्था तथा अभियन्ताहरूसँग सहकार्य गर्दै नेपालको पहिलो छाया पशु कल्याण ऐन (Shadow Animal Welfare Act) तयार गर्यो। व्यापक अध्ययन, प्राविधिक विशेषज्ञता, छलफल र परामर्शका आधारमा तयार पारिएको उक्त मस्यौदा सम्बन्धित सरकारी निकायसमक्ष एक आधुनिक, वैज्ञानिक र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुरूपको स्वतन्त्र पशु कल्याण ऐन का रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो।

त्यसयता एनिमल नेपाल तथा नेपालको पशु कल्याण आन्दोलनसँग आबद्ध संस्था र अभियन्ताहरूले निरन्तर संवाद, परामर्श, प्राविधिक बैठक, नीति सिफारिस तथा सरकारसँग रचनात्मक सहकार्यमार्फत उक्त मस्यौदाको पक्षमा अथक रूपमा पैरवी गर्दै आएका छन्। हाम्रो परिकल्पना सधैं एउटै थियो—नेपालमा यस्तो कानून निर्माण होस् जसले पशु कल्याणलाई नै आफ्नो मूल उद्देश्य बनाओस्, पशुहरूलाई संवेदनशील जीवका रूपमा कानुनी मान्यता दिओस्, र उत्पादन वा व्यावसायिक हितभन्दा माथि उनीहरूको जीवन, संरक्षण र कल्याणलाई प्राथमिकता प्रदान गरोस्। तर, नेपाल सरकारले सार्वजनिक गरेको वर्तमान मस्यौदाले हाम्रो अपेक्षा मात्र होइन, वर्षौंदेखि पशु कल्याण आन्दोलनले उठाउँदै आएको मूल उद्देश्यलाई नै सम्बोधन गर्न असफल भएको छ। यो मस्यौदा स्वतन्त्र पशु कल्याण ऐनको अवधारणासँग मेल खाँदैन।

यसको मुख्य केन्द्रबिन्दु पशु उत्पादन, पशुपालन, प्रजनन, आनुवंशिक सुधार, पशु स्वास्थ्य, रोग नियन्त्रण, व्यावसायिक नियमन तथा उत्पादन व्यवस्थापन रहेको देखिन्छ। पशु कल्याणलाई केवल एउटा अध्यायमा सीमित गरिएको छ। जब कुनै कानूनको अधिकांश भाग उत्पादन, व्यापार र प्रशासनिक व्यवस्थापनमा केन्द्रित हुन्छ र पशु कल्याणलाई गौण रूपमा समेटिन्छ, त्यसलाई वास्तविक अर्थमा पशु कल्याण ऐन भन्न सकिँदैन।

एक समग्र पशु कल्याण ऐनले घरपालुवा, सडकमा रहेका, काम गर्ने, फार्ममा पालिएका, मनोरञ्जनमा प्रयोग गरिएका, अनुसन्धानमा प्रयोग गरिएका, बन्दी अवस्थामा रहेका तथा अन्य सबै पशुहरूको जीवन, संरक्षण, उद्धार, पुनःस्थापना, यातायात, पालनपोषण, मानवीय व्यवहार, कार्यान्वयन संयन्त्र, शिक्षा, अनुसन्धान तथा उत्तरदायित्वलाई आफ्नो मूल आधार बनाउनु पर्दछ। पशुहरूलाई उत्पादनका साधनका रूपमा होइन, पीडा, डर, तनाव, सुख र अनुभूति गर्न सक्ने संवेदनशील जीव का रूपमा स्वीकार गर्नु नै यस्ता कानूनको आधार हुनुपर्छ।

दुर्भाग्यवश, तीन वर्षसम्म पशु कल्याण समुदायले निरन्तर रूपमा दिएका सुझाव, प्राविधिक सिफारिस, छलफल र परामर्शहरू यस मस्यौदामा पर्याप्त रूपमा प्रतिबिम्बित भएका छैनन्। पशु कल्याणका लागि समर्पित संस्थाहरू र अभियन्ताहरूले गरेको अथक प्रयासलाई यस मस्यौदाले न्याय गर्न सकेको छैन। पशु कल्याणका क्षेत्रमा लामो समयदेखि कार्यरत संस्था तथा नेपालको पशु कल्याण आन्दोलनको एक जिम्मेवार सदस्यको हैसियतले एनिमल नेपाल यस मस्यौदालाई स्वीकार गर्न सक्दैन।

नेपालका पशुहरूले केवल नामका लागि समावेश गरिएको एउटा अध्याय होइन, पशु कल्याणलाई नै केन्द्रमा राखेर निर्माण गरिएको स्वतन्त्र, समग्र र आधुनिक पशु कल्याण ऐन पाउनुपर्छ। यस्तो ऐनले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड, आधुनिक वैज्ञानिक ज्ञान तथा करुणा र सहअस्तित्वका सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्नुपर्छ।

त्यसैले, एनिमल नेपाल नेपाल सरकारसँग वर्तमान मस्यौदालाई पुनर्विचार गर्न, पशु कल्याण समुदायसँग सार्थक सहकार्य गर्न तथा नेपालका सबै पशुहरूको हितलाई केन्द्रमा राखेर वास्तविक स्वतन्त्र पशु कल्याण ऐन निर्माण गर्न आग्रह गर्दछ। पशु कल्याण कुनै कानूनको एउटा अध्याय मात्र हुन सक्दैन।

यो सम्पूर्ण कानूनको उद्देश्य, आधार र आत्मा हुनुपर्छ। नेपालका पशुहरू त्यसैका हकदार छन्। र त्यो सुनिश्चित नभएसम्म हाम्रो अभियान जारी रहनेछ।